HUMESO WA NHLANGANELO WA VUHANGALASI BYA MAHUNGU HI VUTAMERI BYA TIMALI TA TIKO NA VUKORHOKERI BYA XIBALO BYA AFRIKA-DZONGA

PRETORIA, 12 N’WENDZAMHALA 2017 – SARS na Vutameri bya Timali ta Tiko va tsakile ku humesa edixini ya vu 10 ya lembe na lembe ya Tihlayohlayo ta Xibalo hi ti 12 N’wendzamhala 2017. Edixini ya 2017 yi nyika nkatsakanyo wa mihlengeleto ya timali ta xibalo na vuxokoxoko bya ntlheriso wa xibalo eka malembexibalo ya 2013 ku fikela hi 2016 ku katsa na malembeximali ya 2012/13 ku fikela hi 2016/17.

Ku heleketa nkandziyiso i matafula lawa ya koxometiweke eka nhlengeleto wa xibalo na switiviwa leswi yelanaka na mixaka leyikulu ya xibalo ya malembe ya 2007/08 ku fikela hi 2016/17.  Leswi swi nyika switiviwa eka mihluvukisonkulu ya malembe-khume lawa ya nga hundza no tiyisisa xiave xa nkoka lexi sisiteme ya xibalo yi nga xi endla eku hoxeni xandla eka rihanyo ra swa timali ra Afrika-Dzonga na nhluvukiso vanhu na ikhonomi.

Xibalo xo suka eka xibalo xa mali leyi nghenaka xa munhu hi yexe (PIT), tanihi phesenteji ya ntsengo wa mali ya xibalo yi engetelekile ku suka eka 29.6% hi 2007/08 ku fikela eka 37.2% hi 2016/17 na mpimo wa nkulo wa lembe na lembe lowu vuyelelaka (CAGR) ya 10.8% na xiphemu xa 8.4% eka GDP enkarhini lowu. Tirhelo leri ra matimba ri pfumelerile Mfumo ku nyika hunguto wa le henhla swinene wa xibalo eka vaaki va Afrika-Dzonga. Leswi swi humelela handle ka mhaka ya leswaku mipimo ya le hansi ya xibalo eka vahakelaxibalo lava nga hansi ka vukhale bya 65 wa malembe yi engeteriwile ku sukela eka R40 000 eka lembexibalo ra 2007, ku fikela eka R73 650 eka lembexibalo ra 2016.  Ku ya emahlweni, eka lava nga na 65 – 74 wa malembe, mpimohansi lowu hakelaka xibalo wu engeteriwile ku sukela eka R65 000 ku fikela eka R114 800, na lava nga na 75 wa malembe na ku tlula mpimo wu engeteriwile ku sukela eka R104 261 eka lembexibalo ra 2012, loko wu tivisiwa eka R128 500.

Leswi tlhelaka swi va na nkoka ku swi tsundzuka i nkucetelo lowu mipfuxeto ya xibalo yi nga va na wona eka mfambiso wa vanhu eka vaaki va Afrika-Dzonga ku sukela loko ku fikile xidemokirasi. Xifaniso xo hlamusela lexi nga eka pheji 34 eka Tihlayohlayo ta Xibalo xi kombisa muhakelaxibalo loyi a kumaka mali leyi nghenaka leyi hakerisiwaka xibalo ya R100 000 hi 1995 u hakerile xibalo eka mpimo wa 33.8%. Muhakelaxibalo wo fana loyi, a nga na mali leyi nghenaka leyi hundzuluxeriweke miengetelo leyi pimiweke hi ntlakuko wa mixavo hi 2016 u kumile R344 653, kambe u vi le na mpimo wa xibalo wa 18.3%, leswi siyaka nsalo wa mali endzhaku ka misuso.

Hundzuluxo wa swiangi swa mali leyi nghenaka na mpimohansi lowu hakelaka xibalo eka ntlakuko wa xibalo loko miholo yi tlakuka swi fikile laha ku nga hungutiwa mipimo ya xibalo lexi hakeriwaka hi ku ya hi swiangi eka vahakelaxibalo va le xikarhi lava kumaka mali leyi nghenaka. Matshalatshala yo katsa ku hakerisiwa ka xibalo eka mimbuyelo ya mixaviso ya tindlu no hakerisa vanhu hi voxe xibalo hi xiyimo xa vutshamo eka mali leyi nghenaka ya misava hinkwayo yi tirhisiwile ku anamisa tshaku ra xibalo hi ku tiyisisa leswaku ndzhwalo wa xibalo wu andlalakile hi ku ringana.

Byin’wana bya vuhumelerinkulu lebyi SARS yi nga byi fikelela eka malembe-khume lawa ya hundzeke:

  • Timali ta xibalo leti hlengeletiweke hinkwato kambe ti va hikambirhi eka 10 wa malembe. Ti engetelekile ku suka eka R572.8 biliyoni hi 2007/08 ku fikela eka R1 144.1 biliyoni hi 2016/17, laha ti nga kula hi R571.3 biliyoni. Lowu i Mpimo wa Nkulo wa Lembe na Lembe lowu Vuyelelaka (CAGR) wa 8.0% eka nkarhi kaye wa malembe ku nga si fika 2016/17.
  • Ntsengo wa xibalo lowu hlengeletiweke eka malembexibalo yo sukela hi 2007/08 ku fikela 2016/17 wu fikile eka ntsengo wa R8.13 thiriliyoni.
  • Nete ya mihlengeleto ya Xibalo xa Nxavo wa Swimakiwa (VAT) yi vi le muhoxi wa xandla wa vumbirhi eka ntsengo wa mali ya xibalo eka malembe ya 10 lawa ya nga hundza. Eka nhlayoxikarhi, Nete ya VAT yi hoxile xandla hi 25.9% eka ntsengo wa mali ya xibalo, leyi nga na nete ya mihlengeleto ya VAT leyi nga na 6.4% eka GDP eka nkarhi lowu.
  • Xibalo xa Mali leyi Nghenaka xa Khamphani (CIT) xi vi le muhoxi wa xandla wa vunharhu eka ntsengo wa mali ya xibalo eka malembe-khume lawa ya nga hundza. Xi hundzile VAT nkarhinyana hi 2008/09, kambe xi rheterile endzhaku endzhaku ka nkayakayo wa swa timali wa misava hinkwayo, lowu khumbheke ku vuyeriwa ka tikhamphani. Hambileswi CIT yi nga hlayisa xiyimo xa yona tanihi muhoxi wa xandla wa vunharhu, ku hoxa xandla ka yona loku yelanaka ku yile ehansi ku suka enhlohlorhini ya 26.7% hi 2008/09 ku fikela eka 18.1% hi 2016/17.

Switiviwa eka nkandziyiso wa Tihlayohlayonkulu ta Xibalo ta 2017 swi kongomisa eka malembexibalo ya 2013 ku fikela hi 2016 ku katsa na malembeximali ya 2012/13 ku fikela hi 2016/17.

Timhakankulu eka edixini ya 2017 hi leti:

  • Timali ta xibalo leti hlengeletiweke ti vi le eka ntsengo wa R1 144.1 billiyoni, leti nga nga kula hi lembe hi lembe hi R74.1 biliyoni (6.9%) hi ku seketeriwa swinene hi PIT leti kuleke hi R36.6 biliyoni (9.4%);
  • Handle ka swiyimo swo tika swa ikhonomi laha GDP yi engetelekeke ntsena hi 0.5% ku fikela 0.7%, mpimanyiso wa Xibalo-eka-GDP wu tshamisekile ku suka eka 26.0% ku sukela hi 2015/16, wu yile ehansinyana ka nhlohlorhi hi 26.4% leyi kumiweke hi 2007/08;
  • Nxopaxopo wa mihlelelo ya tihlayo ta vanhu na tindzhawu ta vahakelaxibalo lava hleleriweke emakumu ka Khotavuxika 2017 wu kombisile timhaka to tsakisa swinene:
    • 1 928 707 (40.2%) wa vahakelaxibalo lava hleleriweke va tsarisiwile eGauteng;
    • 623 715 wa vahakelaxibalo lava hleleriweke a va tshama eJohannesburg Metro naswona va hakerisiwile xibalo eka nhlayoxikarhi ya mali leyi nghenaka leyi hakerisiwaka xibalo ya R424 083;
    • 1 293 364 (26.9%) wa vahakelaxibalo lava hleleriweke a va ri eka malembe ya 35 ku ya eka 44; naswona
    • 2 645 855 (55.1%) wa vahakelaxibalo lava hleleriweke a va ri vahakelaxibalo va xinuna; 2 154 489 (44.9%) a ku ri va xisati.
  • Nete ya mihlengeleto ya VAT yi le ka ntsengo wa R289.2 biliyoni no kula hi 2.9% loko ku fananisiwa na lembe leri nga hundza. VAT ya laha kaya, leyi nga eka ntsengo wa R321.5 biliyoni no kula hi 8.1%, a ku ri xifambisinkulu xa nkulo hinkwawo eka nete ya VAT. Mivuyiselo ya VAT yi fikile eka ntsengo wa R181.6 biliyoni no kula hi 8.7%.
  • Mali leyi hlengeletiweke ku suka eka swibalo swa nhundzu leyi amukeriwaka laha tikweni ku suka ematikwenimambe, VAT ya nhundzu leyi amukeriwaka laha tikweni ku suka ematikwenimambe na Swibalo swa Vulawuri bya Tinhundzu eMindzilekanini, yi yile ehansi hi 1.0% na 1.5% hi ku landzelelana loko ku fananisiwa na lembe leri nga hundza. Mipimo ya nkulo wo nonoka ya tinhundzu leti amukeriwaka laha tikweni ku suka ematikwenimambe, yi fikisile eka mali leyi fambisiwaka hi tihakelo ta le henhla ta tinhundzu leti amukeriwaka laha tikweni ku suka ematikwenimambe na nghingiriko wa laha kaya lowu yimisiweke, yi mbindzimuxile laveko hinkwawo wa ntirhiso na tinhundzu. VAT ya nhundzu leyi amukeriwaka laha tikweni ku suka ematikwenimambe yi hoxile xandla hi 13.0% eka Ntsengo wa Mali ya Xibalo ya malembe, kun’we na Swibalo swa Vulawuri bya Tinhundzu eMindzilekanini leswi nga nghenisaka 4.0%. Leswi swi fikisile ntsengo hinkwawo lowu nga hoxa xandla hi 17.0% eka Ntsengo wa Mali ya Xibalo, lowu nga chika ku suka eka nhlayoxikarhi ya 18.5% ehenhla ka ntlhanu wa malembe lawa ya ta ka.

Tidokhumente ta Tihlayohlayo ta Xibalo ta 2017 ta kumeka eka webusayiti ya SARS na Vutameri bya Timali ta Tiko eka www.sars.gov.za na www.treasury.gov.za.

SARS na Vutameri bya Timali ta Tiko va amukela ku angula ka mani na mani na swiringanyeto swo ya emahlweni swi ndlandlamuxa ntirhiso wa nkandziyiso eka nkambelo wa pholisi no hluvukisa mimbono yintshwa eka xiyimo xa ikhonomi na vanhu va Afrika-Dzonga. Leswi swi nga nyikiwa hi ku tirhisa imeyili yi rhumeriwa eka taxstatistics@sars.gov.za.

Wu humesiwile ematshan’wini ya SARS na Vutameri bya Timali ta Tiko
Siku: 12 N’wendzamhala 2017

Enquiries:

  • Treasury Communications Unit    
  • Email: media@treasury.gov.za      
  • Tel: (012) 315 5944
or